۱۸ نوامبر ۲۰۲۵-پژوهشگران دانشکده پزشکی استنفورد نشان دادند که پیوند ترکیبی سلول های بنیادی خون و سلول های جزایر پانکراس از اهدا کننده ای که از نظر ایمونولوژیکی ناسازگار است، توانست دیابت نوع ۱را در موش ها کاملاً پیشگیری یا درمان کند. دیابت نوع ۱ زمانی رخ می دهد که سیستم ایمنی به اشتباه سلول های تولید کننده انسولین در پانکراس را نابود می کند.
هیچ یک از حیوانات پس از پیوند، دچار بیماری «پیوند علیه میزبان» نشدند؛ یعنی وضعیتی که در آن سلول های ایمنی ناشی از سلول های بنیادی اهدا کننده به بافت های سالم گیرنده حمله می کنند. همچنین تخریب سلول های جزایر توسط سیستم ایمنی میزبان متوقف شد. پس از پیوند، حیوانات در طول شش ماه آزمایش، نیازی به داروهای سرکوب کننده ایمنی یا انسولین نداشتند.
پروفسور سونگ کیم، استاد زیست شناسی تکوینی، سالمندی، غدد و متابولیسم، گفت: «امکان ترجمه ی این یافته ها به انسان بسیار هیجان انگیز است. مراحل کلیدی مطالعه ما که منجر به ایجاد یک سیستم ایمنی ترکیبی شامل سلول های اهدا کننده و گیرنده شد، هم اکنون در درمان برخی بیماری های دیگر در کلینیک استفاده می شود. ما باور داریم این رویکرد می تواند برای افراد مبتلا به دیابت نوع ۱یا سایر بیماری های خودایمنی و حتی کسانی که نیاز به پیوند عضو دارند، تحول آفرین باشد».
این مطالعه که در مجله ی Clinical Investigationمنتشر شد، توسط پروفسور کیم به عنوان نویسنده ارشد و پریکشا بهاگچاندانی دانشجوی پزشکی به عنوان نویسنده اصلی انجام شد.
در پژوهش پیشین در سال ۲۰۲۲، تیم پروفسور کیم ابتدا با تخریب سلول های تولید کننده انسولین در پانکراس موش ها، در این حیوانات دیابت را ایجاد کرده بود و سپس با درمان پیش پیوند ملایم شامل آنتی بادی های هدف گیرنده ایمنی و دوز پایین پرتو، و در نهایت پیوند سلول های بنیادی خون و سلول های جزایر از اهدا کننده ای که از نظر ایمونولوژیکی ناسازگار بود، موش ها را درمان نمود.
محققان در مطالعه کنونی مشکل پیچیده تری را بررسی کردند: درمان یا پیشگیری از دیابت ناشی از خودایمنی، یعنی زمانی که سیستم ایمنی به طور خود به خود سلول های جزایر پانکراس خود حیوان را نابود می کند. در انسان این همان دیابت نوع ۱ است. در این حالت، سلول های جزایر پیوندی نه تنها بیگانه هستند، بلکه در معرض حمله خودایمنی نیز قرار دارند.
پروفسور کیم توضیح داد: «در دیابت نوع ۱انسانی، سیستم ایمنی به طور خودبهخود سلول های بتای تولید کننده انسولین را نابود می کند. بنابراین باید هم سلول های جزایر از دست رفته را جایگزین کنیم و هم سیستم ایمنی گیرنده را بازتنظیم کنیم تا تخریب ادامه دار سلول ها متوقف شود. ایجاد یک سیستم ایمنی ترکیبی هر دو هدف را محقق می کند».
با این حال، ویژگی های ذاتی دیابت خودایمنی در این موش ها آماده سازی برای پیوند موفق سلول های بنیادی خون را دشوارتر می کرد. راه حل نسبتاً ساده بود: بهاگچاندانی و دکتر استفان راموس، پژوهشگر فوق دکترا و یکی از نویسندگان این مطالعه، یک داروی مورد استفاده در درمان بیماری های خودایمنی را به رژیم پیش پیوندی سال ۲۰۲۲ افزودند.
انجام این کار و سپس پیوند سلول های بنیادی خون، منجر به ایجاد یک سیستم ایمنی متشکل از سلول های اهدا کننده و گیرنده شد و از بروز دیابت نوع ۱ در تمام ۱۹حیوان جلوگیری کرد. علاوه بر این، ۹ موش از ۹ موشی که دیابت نوع ۱ طولانی مدت داشتند، با پیوند ترکیبی سلول های بنیادی خون و سلول های جزایر پانکراس درمان شدند.
از آنجایی که آنتی بادی ها، داروها و پرتو با دوز پایین که پژوهشگران به موش ها دادند، هم اکنون در کلینیک برای پیوند سلول های بنیادی خون استفاده می شوند، پژوهشگران معتقدند ترجمه این رویکرد به انسان های مبتلا به دیابت نوع ۱، گام منطقی بعدی است.
منشأ این مفهوم
این مطالعه بر پایه کارهای دکتر ساموئل استروبر، استاد ایمنی شناسی و روماتولوژی (که درگذشته است) و همکارانش، از جمله دکتر جودیت شیزورو، استاد پزشکی و نویسنده همکار این مطالعه بنا شده است. آن ها و سایر پژوهشگران استنفورد نشان داده بودند که پیوند مغز استخوان از یک اهدا کننده انسانی با تطابق ایمنی نسبی، امکان تشکیل یک سیستم ایمنی ترکیبی در گیرنده و پذیرش طولانی مدت پیوند کلیه از همان اهدا کننده را فراهم می کند.
در برخی موارد، استروبر و همکارانش نشان دادند که عملکرد کلیه اهدا کننده پیوندی برای چندین دهه ادامه یافت، بدون نیاز به داروهای سرکوب کننده ی رد پیوند.
پیوند سلول های بنیادی خون می تواند برای درمان سرطان های خون و سیستم ایمنی مانند لوسمی و لنفوم استفاده شود. اما در این شرایط، دوزهای بالای داروهای شیمی درمانی و پرتو که برای درمان سرطان و جایگزینی خون و سیستم ایمنی گیرنده لازم است، اغلب منجر به عوارض جانبی شدید می شود.
دکتر شیزورو و همکارانش راهی ایمن تر و ملایم تر برای آماده سازی گیرندگان مبتلا به بیماری های غیرسرطانی مانند دیابت نوع ۱ برای پیوند سلول های بنیادی خون اهدا کننده ابداع کرده اند، به گونه ای که مغز استخوان آن ها فقط به اندازه ای تضعیف شود که سلول های بنیادی خون اهدا کننده بتوانند جای بگیرند و رشد کنند.
دکتر شیزورو، گفت: «بر اساس سال ها پژوهش پایه توسط ما و سایر محققان، می دانیم که پیوند سلول های بنیادی خون می تواند برای طیف وسیعی از بیماری های خود ایمنی نیز مفید باشد. چالش این بوده که یک فرایند پیش درمانی ملایم تر طراحی کنیم تا خطر را به حدی کاهش دهد که بیماران مبتلا به نقص خود ایمنی- که ممکن است فوراً تهدید کننده زندگی نباشد- احساس راحتی برای انجام درمان داشته باشند».
پروفسور کیم گفت: «اکنون می دانیم که سلول های بنیادی خون اهدا کننده سیستم ایمنی حیوان گیرنده را دوباره آموزش می دهند تا نه تنها سلول های جزایر اهدا کننده را بپذیرد، بلکه به بافت های سالم خود، از جمله جزایر، حمله نکند. در مقابل، سلول های بنیادی خون اهدا کننده و سیستم ایمنی حاصل از آن یاد می گیرند که به بافت های گیرنده حمله نکنند و از بیماری پیوند علیه میزبان اجتناب شود».
گام های بعدی
چالش هایی برای استفاده از این رویکرد در درمان دیابت نوع ۱باقی مانده است. سلول های جزایر پانکراس تنها پس از مرگ اهدا کننده قابل دستیابی هستند و سلول های بنیادی خون باید از همان فردی باشند که جزایر را اهدا می کند. همچنین مشخص نیست که تعداد سلول های جزایری که معمولاً از یک اهدا کننده جدا می شوند، برای معکوس کردن دیابت نوع ۱تثبیت شده، کافی باشد.
اما پژوهشگران در حال کار بر روی راه حل هایی هستند که می تواند شامل تولید تعداد زیادی سلول های جزایر در آزمایشگاه از سلول های بنیادی پرتوان انسانی یا یافتن راه هایی برای افزایش عملکرد و بقای سلول های جزایر اهدا کننده پیوندی باشد.
علاوه بر دیابت، پروفسور کیم، دکتر شیزورو و همکارانشان انتظار دارند که رویکرد پیش از پیوند ملایم تری که توسعه داده اند بتواند پیوند سلول های بنیادی را به درمانی قابل اجرا برای بیماری های خودایمنی مانند آرتریت روماتوئید و لوپوس، و بیماری های خونی غیرسرطانی مانند کم خونی داسی شکل (که روش های فعلی پیوند سلول های بنیادی خون در آن ها همچنان سخت گیرانه است)، یا برای پیوند اعضا با سیستم ایمونولوژیک غیرهمسان، تبدیل کند.
پروفسور کیم گفت: «توانایی بازتنظیم ایمن سیستم ایمنی برای امکان جایگزینی پایدار عضو می تواند به سرعت منجر به پیشرفت های بزرگ پزشکی شود».
منبع:
https://medicalxpress.com/news/2025-11-diabetes-mice-gentle-blood-stem.html