۲۸ نوامبر ۲۰۲۵- دیابت ملیتوس(DM) همچنان یکی از شایع ترین و پیچیده ترین بیماری های متابولیک در جهان است که حدود ۵۰۰ میلیون نفر را تحت تأثیر قرار داده است. این بیماری با افزایش سطح قند خون مشخص می شود و یا ناشی از تولید ناکافی انسولین (دیابت نوع ۱) است یا ناشی از ناتوانی بدن در استفاده ی مؤثر از انسولین (دیابت نوع ۲).
در حالی که عوامل سبک زندگی مانند رژیم غذایی نامناسب و کمبود فعالیت بدنی به عنوان عوامل شناخته شده ی دیابت مطرح هستند، پژوهش های اخیر نشان می دهند که آلاینده های محیطی نیز ممکن است نقش قابل توجهی - هرچند اغلب نادیده گرفته شده - در افزایش موارد دیابت داشته باشند. تیمی از پژوهشگران دانشگاه قطر ارتباط بالقوه ای را میان آلاینده های محیطی، تغییرات اپی ژنتیک و دیابت کشف کرده اند. این مطالعه که در مجله Biomolecules and Biomedicine منتشر شد، بررسی می کند که چگونه مواد شیمیایی رایج محیطی می توانند بیان ژن را مختل کرده و به مقاومت به انسولین - عامل کلیدی در بروز دیابت نوع ۱و نوع ۲ - کمک کنند.
بینش های جدید درباره آلاینده های محیطی و خطر دیابت
این پژوهش انواع مختلفی از آلاینده ها را شناسایی کرده است، از جمله ذرات معلق، فلزات سنگین و آلاینده های آلی پایدار (POPs) که به طور رایج در هوا، آب و منابع غذایی یافت می شوند. پس از ورود به بدن، این آلاینده ها گیرنده ی هیدروکربن آروماتیک (AhR) را فعال می کنند؛ پروتئینی که بیان آنزیم های مسئول سم زدایی را تنظیم می کند. فعال سازی طولانی مدت مسیرAhR می تواند منجر به استرس اکسیداتیو، التهاب و اختلال در متابولیسم گلوکز شود - عواملی که همگی در شروع دیابت نقش دارند.
همچنین، این مطالعه نشان می دهد که آلاینده ها ممکن است تغییرات اپی ژنتیک ایجاد کنند - تغییراتی در بیان ژن بدون تغییر در توالی DNA- که شامل سه فرآیند کلیدی اپی ژنتیک زیر است:
· متیلاسیون DNA: آلاینده های محیطی می توانند تغییرات متیلاسیون DNA ایجاد کنند که بر تنظیم انسولین و متابولیسم گلوکز اثر میگذارد.
· تغییرات هیستونی: آلاینده ها در هیستون ها(پروتئین هایی که DNA را در سلول بسته بندی می کنند)تغییراتی ایجاد می کنند و ممکن است منجر به مقاومت به انسولین و اختلال در سلول های بتا شوند.
· تنظیم میکروRNA:اختلال در فعالیت میکروRNAها - که بیان ژن را تنظیم می کنند - می تواند بر ترشح انسولین و جذب گلوکز اثر بگذارد.
این یافته ها به سازوکاری اشاره دارند که طی آن آلاینده های محیطی بیان ژن را «بازبرنامه ریزی» کرده و احتمال ابتلا به دیابت را در طول زمان افزایش می دهند.
اهمیت مطالعه و پیامدهای آینده
این پژوهش گامی مهم در تحقیقات دیابت محسوب می شود و مسیر جدیدی را آشکار می کند که از طریق آن مواجهه با آلاینده های محیطی می تواند خطر بیماری را افزایش دهد. یافته ها بر ضرورت درک گسترده تر از علت شناسی دیابت تأکید دارند - درکی که علاوه بر عوامل سبک زندگی و ژنتیک، عوامل محیطی را نیز در بر گیرد.
دکتر تسنیم ر. مطرید، نویسنده ی اصلی و پژوهشگر دانشگاه قطر، گفت: «درک اینکه آلاینده های محیطی چگونه بر بیان ژن و خطر دیابت اثر می گذارند برای توسعه راهبردهای پیشگیری مؤثرتر ضروری است. کار ما بینش های حیاتی درباره چگونگی بازبرنامه ریزی فرآیندهای متابولیک بدن توسط آلاینده ها فراهم می کند و زاویه ی جدیدی در فهم دیابت ارائه می دهد».
اگرچه این مطالعه امیدبخش است، نویسندگان اذعان کردند که تحقیقات بیشتری برای درک کامل اثرات بلندمدت مواجهه با آلاینده ها بر دیابت لازم است. مطالعات آینده باید سازوکارهای مولکولی خاص و تعامل میان آلاینده ها، بیان ژن و سایر عوامل خطر دیابت را بررسی کنند.
دکتر زید ح. معایه، یکی از نویسندگان این مطالعه، گفت: «ما تازه در آغاز فهم دامنه ی اثر آلاینده های محیطی بر تنظیم ژن هستیم. این پژوهش می تواند به نشانگرهای زیستی جدید برای تشخیص زودهنگام و درمانهای هدفمندتر دیابت منجر شود».
چشم انداز آینده: تأثیر بالقوه بر سلامت عمومی
پیامدهای این پژوهش فراتر از آزمایشگاه است. با شناسایی نقش آلاینده های محیطی در بروز دیابت، این مطالعه مسیر را برای مداخلات سلامت عمومی با هدف کاهش مواجهه با مواد شیمیایی مضر هموار می کند. سیاست های بهداشت عمومی که آلاینده های محیطی را کنترل می کنند، می توانند نقش مهمی در کاهش بار جهانی دیابت داشته باشند.
دکتر حنان ح. ابونده، پژوهشگر مرکز تحقیقات زیست پزشکی دانشگاه قطر، افزود: «امیدواریم یافته های ما سیاست های آینده را برای حفاظت از سلامت عمومی از طریق کاهش مواجهه با سموم محیطی هدایت کند.»
تیم پژوهشی همچنین بر اهمیت ادامه ی بررسی تقاطع اپی ژنتیک و عوامل محیطی تأکید کرد، زیرا این امر می تواند به رویکردهای شخصی سازی شده تر در پیشگیری و درمان دیابت منجر شود.
منبع:
https://medicalxpress.com/news/2025-11-environmental-pollutants-epigenetics-uncovering-hidden.html